AI en het accountantsberoep: de toekomst boezemt ons geen angst in

We zijn ons academiejaar gestart door Fabien Pinckaers uit te nodigen om live te demonstreren wat artificiële intelligentie vandaag al doet met de boekhoudproductie. Het was geen geruststellende sessie: het was een keuze — de tool recht in de ogen kijken, pragmatisch en zonder naïviteit, en samen beslissen wat we ermee doen.

Een volle zaal, een Belgische softwareontwikkelaar, geen zelfgenoegzaamheid

Gisteravond zijn we ons jaar niet gestart met een toespraak over de toekomst, maar met een demonstratie. De oprichter van Odoo deelde zijn scherm voor een volle zaal. Een document dat in enkele seconden werd gelezen en gekwalificeerd. Een afschrijving die werd aangemaakt en toegewezen. Drie kwart van de controles van een btw-aangifte die al waren uitgevoerd wanneer de professional het dossier opent. Een agent die de afsluiting voorbereidt en alleen bij afwijkingen de mens inschakelt.

Geen verleiding, geen geruststelling: we hebben de vragen gesteld die in onze kantoren leven zonder hardop te worden uitgesproken. Wat zal er voor ons nog overblijven? Zullen onze gegevens ons kantoor nog verlaten? Zal de klant onze ereloonnota nog aanvaarden wanneer een maand werk in drie uur wordt uitgevoerd? We hebben antwoorden gekregen.

Wat de machine overneemt en wat ze nooit zal overnemen

Laten we beginnen met helderheid, want die is de voorwaarde voor al de rest. Wat de machine kan, zal ze doen — sneller dan wij, tegen lagere kosten en zonder te klagen over de maand juni. Het tegendeel beweren is geen voorzichtigheid: het is ontkenning, en ontkenning is in een adviesberoep een beroepsfout.

Wat overblijft, kan niet worden geautomatiseerd. Verantwoordelijkheid. Beoordelingsvermogen. Oordeelsvorming. De handtekening. Een algoritme produceert een aangifte; het neemt niet zijn professionele verantwoordelijkheid op voor een fiscaal standpunt. De belangrijkste kwaliteiten van een accountant zijn zijn oordeelsvermogen en zijn kritische ingesteldheid: dat zijn de enige kwaliteiten die niemand in zijn plaats zal uitoefenen.

Laten we het duidelijk zeggen: de taken die door automatisering zullen verdwijnen, zijn grotendeels de taken die onze medewerkers uitputten — van maandag tot zondag verbinding maken met platformen die slecht functioneren. Waarom zouden we werk verdedigen dat onze mensen schaadt? Maar laat niemand mij zeggen dat wie het minst goed uitgerust is, zal verdwijnen en dat dit de natuurlijke gang van zaken zou zijn: wij zijn geen darwinisten.

Sectoraal soevereinisme: samenwerken is niet oplossen

We hebben een Belgische speler uitgenodigd, en die keuze was niet louter symbolisch. De technologie die onze kantoren morgen zal structureren, kan hier worden ontwikkeld — deze onderneming bewijst dat. Dat is wat ik sectoraal soevereinisme noem: geen protectionisme en geen slogan, maar een zeer concrete vereiste. Onze gegevens, onze normen, onze tools, onze processen: het beroep moet de keten waarin het zijn waarde creëert, in eigen handen houden. Op de dag dat onze standaarden elders en zonder ons worden bepaald, volgens prioriteiten die niet de onze zijn, zullen we geen onafhankelijke professionals meer zijn: we zullen gebruikers zijn.

Dus ja, we werken samen met softwareontwikkelaars — open en loyaal. Maar samenwerken is niet oplossen. We wijzen twee tegenovergestelde vormen van naïviteit af: de ene die gelooft dat technologie ons vanzelf zal redden, en de andere die denkt dat we technologie kunnen laten wachten door er niet naar te kijken. Een bekentenis die gisteravond werd gehoord, moet ons trouwens waarschuwen: voor onze meest Belgische fiscale tools werd onze markt te klein geacht voor de investeringen die onze wetgeving vereist. Voor onze nationale bijzonderheden zullen wereldspelers altijd minder investeren dan wat onze wetgeving vraagt. Des te meer reden om ons gewicht in de schaal te leggen.

Wat de vertrouwelijkheid betreft, onthoud dit: open modellen kunnen op zo'n manier worden gehost dat de gegevens het systeem niet verlaten. De vereiste van soevereiniteit kan dus in een lastenboek worden opgenomen — ze moet erin staan.

De mentale belasting en de prijs: twee blinde vlekken

Twee bedenkingen die de Orde zal aankaarten omdat er weinig over wordt gesproken. Ten eerste: automatisering maakt tijd vrij, maar vermindert de mentale belasting niet. Tweehonderd geautomatiseerde dossiers opvolgen staat niet gelijk aan veertig dossiers die manueel zijn behandeld — het gaat om tweehonderd gesprekspartners die kunnen bellen en tweehonderd oordelen die moeten worden geveld. De moeilijkheid verschuift van het werk naar de aandacht. Ten tweede: een resultaat dat in drie minuten is geproduceerd, beoordelen veronderstelt een deskundigheid die de tijdswinst niet oplevert. Ondertekenen zonder in staat te zijn een oordeel te vormen, is geen vooruitgang.

Wat de prijs betreft, bestaat de reflex erin te berekenen wat wij in de pot stoppen — onze uren. Maar de klant betaalt voor wat eruit komt: niet voor het boeken van de stukken, maar voor de diagnose en het risico dat wordt aangeduid voordat het zich voordoet. Ons deontologisch kader is dan weer ontworpen voor een beroep dat appels kocht en appels doorverkocht. Dat is ons beroep niet langer: wij kopen appels en maken er appelmoes van. Een evolutie van dit kader, in een meer liberale richting, staat de komende maanden op de agenda.

De toekomst maakt ons niet bang omdat we erop wachten: we bereiden haar voor.

Wat de Orde zich ertoe verbindt te doen, samen met het ITAA

Een avond zoals die van gisteren heeft alleen waarde door wat erop volgt. Er zijn drie werkpunten geopend. We zullen het voorstel verdedigen dat in de zaal werd geformuleerd door een voormalige vicevoorzitter van het Instituut: gebruikers, softwareontwikkelaars en overheden samenbrengen rond de aanpassing van ons boekhoudrecht — de onomkeerbaarheid van boekingen en de betrouwbaarheid van systemen zijn wettelijke vereisten, geen voorkeuren van ingenieurs. We zullen verder werken aan de procedurele waarborgen van de belastingplichtige, want diezelfde mogelijkheden dienen ook voor controles. En we zullen een opleidingsaanbod uitwerken dat de meest geïsoleerde kantoren bereikt, de kantoren die er het meest behoefte aan hebben en er het minst tijd voor hebben.

U kent onze methode, en zij is ons enige kapitaal: wij doen wat we zeggen. Wat een instelling gewicht geeft, is niet de kwaliteit van haar intenties, maar de kloof tussen wat ze aankondigt en wat ze oplevert. Wanneer die kloof nul is, wordt men een gesprekspartner; wanneer ze groter wordt, een lobbygroep meer. De Orde zal elke week, elke maand aan uw zijde staan — en samen met het ITAA houden we ons daaraan. Tussen het Instituut, de Orde en de andere spelers in de sector is er geen concurrentie meer: er is een vastberaden sector die samen met u vooruitgaat.

Het is nu aan ieder van ons om zijn weg te vinden. We zullen deze transformatie niet ondergaan en niet werkloos laten passeren: we werken, we verdedigen, we handelen.