
Vandaag mocht ik van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschap en Kunsten (KVAB) de "Loopbaanprijs Wetenschapscommunicatie" in ontvangst nemen. Een hele eer uiteraard. Op de ceremonie werd aan mij gevraagd een keynote te geven over het belang van wetenschapscommunicatie. Ik kan op basis van mijn eigen positieve en negatieve ervaringen enkel maar besluiten dat wetenschapscommunicatie geen evidentie is, en ontzettend veel moed vergt van de onderzoekers. In dit stukje leg ik uit waarom.
Vandaag mocht ik van de KVAB - Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten de "Loopbaanprijs Wetenschapscommunicatie" in ontvangst nemen. Een hele eer uiteraard. Op de ceremonie werd aan mij gevraagd een keynote te geven over het belang van wetenschapscommunicatie. Ik kan op basis van mijn eigen positieve en negatieve ervaringen enkel maar besluiten dat wetenschapscommunicatie geen evidentie is, en ontzettend veel moed vergt van de onderzoekers. In dit stukje leg ik uit waarom.
Natuurlijk is wetenschapscommunicatie belangrijk. Het is superbelangrijk, en dit niettegenstaande wetenschapscommunicatie academisch veel te weinig gewaardeerd wordt.
Maar desondanks is het superbelangrijk is om de samenleving te laten waar we als onderzoekers mee bezig zijn. Waarom doen we het anders? Toch niet om onszelf bezig te houden, maar wel om na te gaan hoe we elk op ons eigen domein trachten de wereld te verbeteren. En dat is toch de droom van elke onderzoeker. Dat het resultaat van het onderzoek uiteindelijk een impact heeft, en de industrie, de geneeskunde of het beleid verbetert.
De mensen die dit via hun belastinggeld allemaal mogelijk maken hebben dan ook het recht te weten waarmee we bezig zijn. En ze hebben ook het recht te weten wanneer captains of industry of beleidsvoerders beslissingen nemen die vanuit wetenschappelijk oogpunt misschien niet zo verstandig zijn.
Dus ik kan elke jonge collega die aan het begin van de academische carrière staat alleen maar aanmoedigen met een megafoon de straat op te gaan.
Wel simpelweg door daaraan te beginnen. Door te springen en te zwemmen en hopen dat men aan de overkant geraakt. Maar zorg altijd wel voor een rode draad in uw verhaal. Bij mij is deze rode draag fiscaliteit op een zo bevattelijk mogelijk manier uitleggen zodat iedereen het kan begrijpen en mijn stem te laten horen wanneer er zich fiscale onrechtvaardigheden voordoen.
Als ik daar nu op terug kijk kan ik alleen maar meegeven dat ik het ongelofelijk leuk vind, om de materie, waar ik jaren op heb zitten zwoegen tijdens mijn doctoraat, kan vertalen naar het bredere publiek. Dat is voor mij niet alleen zeer verrijkend, ik krijg daar ook heel wat dankbaarheid terug. Mensen die mij mailen of aanspreken op straat, en melden dat zij veel hebben geleerd uit mijn opinies of boeken.
Ik haal daar persoonlijk veel meer voldoening uit dan uit een A1 publicatie in een juridisch tijdschrift met 200 abonnees.
Maar ik wil het wilde enthousiasme ook wel voor een stuk temperen. Er zijn immers heel wat "maren" verbonden aan wetenschapscommunicatie. Verwacht dus als wetenschapper niet dat er op alle banken zal worden geapplaudisseerd wanneer u de resultaten van uw onderzoek met het brede publiek gaat delen of wanneer u met uw expertise duiding gaat geven bij nieuwsfeiten.
Dat is niet altijd het geval. In tegendeel, u mag zich aan heel wat beaufort aan tegenwind verwachten. Wie zijn stem als wetenschapper wil laten horen moet dan ook zeer stevig in zijn of haar schoenen moet staan. Er is heel veel moed nodig om aan wetenschapscommunicatie te doen.
In België geldt nog steeds de dictatuur van de bibliometrische parameters: De verdeling van overheidsmiddelen naar Vlaamse universiteiten leunt historisch zwaar op kwantitatieve indicatoren: het aantal peer-reviewed publicaties in academische tijdschriften en afgeleverde doctoraten. Dat is de focus. Wie dus tijd investeert in een opiniestuk, podcast of publiekslezing, levert tijd in die niet naar "meetbare" A1-publicaties gaat. En dat wordt in universitaire middens nog altijd onvoldoende naar waarde geschat.
Er is in het beste geval symbolische waardering, maar dat vertaalt zich zelden of nooit in structurele loopbaanvoordelen, onderwijs-ontlasting of extra werkingsmiddelen voor de onderzoeksgroep.
In andere landen is dat anders. In Nederland en de UK bijvoorbeeld worden onderzoekers en proffen niet louter meer beoordeeld op hun publicaties, maar onder andere ook op hun maatschappelijke impact.
In heb daarnet gewezen op het feit dat de academische wereld wetenschapscommunicatie nog steeds als “beneden de stand” beschouwt, waardoor men niet beseft hoe tijdsintensief het schrijven van een opinie of een populair boek kan zijn en hoe veel tijd er kan gaan in het voorbereiden op het geven van duiding bij nieuwsfeiten.
Er is weinig besef hoe moeilijk en tijdintensief het kan zijn om een opinie te schrijven, om een wetenschappelijk verhaal te brengen in een begrijpelijke taal van amper 600 woorden. En bij interviews op radio en TV heeft men vaak slechts 2 minuten om een statement te maken, maar aan die twee minuten gaan vaak ook uren aan voorbereiding vooraf.
En er is ook de stress. Zeker bij het schrijven van opinies en duiding bij nieuwsfeiten is er zeer vaak ook de tijdsdruk en kunnen er onverwachte dingen gebeuren waar men dan onmiddellijk op moet kunnen anticiperen.
Academisch onderzoek dient om stenen in de rivier te verleggen, en het feit dat stenen verlegd worden, wordt niet overal in dank afgenomen. Besef dat, wanneer u de resultaten van uw onderzoek kenbaar maakt, of wanneer men u vraagt om als expert commentaar te geven over wat er in de wereld gebeurt. Voor jonge wetenschappers – die ik doorgaans als zeer zachte en goedaardige mensen ken – is het toch vaak schrikken omdat de reacties vrij heftig kunnen zijn.
Uiteraard is er de sociale media, waar iedereen zijn gal gaat uitspuwen en uw stellingen of commentaar in het beste geval nog als onnozel gaat wegzetten, maar in het slechtste geval ook naar regelrechte bedreigingen leiden. (cfr Mark Van Ranst) Daar moet men mee kunnen omgaan.
Maar de tegenreacties kunnen ook fundamenteler zijn. Ikzelf heb dat ook een paar keer mogen ondervinden.
Na een column over salariswagens dreigde een leasingmaatschappij ermee een leerstoel niet langer te sponsoren. En na een interview in De Afspraak over het notariaat, heeft de voorzitter van de kamer van Notarissen ermee gedreigd geen stageplaatsen meer voor VUB studenten te voorzien.
En er is natuurlijk ook de politiek, die ook niet altijd even goed om kan met kritische wetenschappers. Ikzelf ben ooit op TV door een voormalige premier voor communist uitgescholden, en enige tijd later werd ik nog door zijn kwade woordvoerder opgebeld met het verzoek om geen keynotes meer over het regeringsbeleid te geven. Ik ben ook ooit “ontboden” geweest op het kabinet van een toenmalig minister van financiën, die mij in een vrij oncomfortabel gesprek toch de impliciete boodschap meegaf om mijn mond te houden.
Vandaag de dag kunnen jonge collega’s aan de universiteit al wat mediatraining krijgen. Dat is althans aan de VUB het geval. En daar wordt ook wel gewezen op de mogelijke tegenreacties die men krijgen, maar waar men de jonge onderzoekers nog steeds niet voor waarschuwt zijn de eigen academische collega’s. En in al mijn naïviteit heb ook ik dit schromelijk onderschat.
Ik heb in de loop der jaren geleerd dat wanneer academici elkaar niet langer met de voornaam maar als collega beginnen aanspraken, dat men dan best op zijn tellen past.
Wetenschappers die op het publieke forum actief zijn, worden door hun collega’s niet altijd even graag gezien. Een tiental jaar geleden schreef Liliana Casagrande, journalist bij het Het Belang van Limburg, hierover een opinie, met Jan Tytgat en mijzelf als dankbare voorbeelden. Jan Tytgat is toxicoloog en ikzelf een taxicoloog, de gelijkenis is treffend natuurlijk.
Het fenomeen dat Liliana Casagrande beschreef, blijkt ook een naam te hebben, met name het Sagan-effect, naar de invloedrijke Amerikaanse astrofysicus Carl Sagan, die baanbrekend wetenschappelijk werk verrichte in de zoektocht naar buitenaards leven en de atmosfeer van planeten en daardoor uitgroeide tot een media-figuur, maar uiteindelijk wel door zijn collega’s werd uitgespuwd.
Ik vrees dat dit ook bij ons in het Vlaams universitair landschap ook nog steeds het geval is. Men heeft in de universitaire wereld liever dat men andere dingen doet dan wetenschapscommunicatie en dat heb ik herhaalde malen en aan verschillende universiteiten aan den lijve mogen ondervinden.
Ik ben in de afgelopen 20 jaar verbonden geweest aan drie uniefs, de VUB, de UGent en de UA.
Tijdens mijn periode aan de Universiteit Gent werd ik op een blauwe maandag gevraagd om naar het bureau van de decaan te komen. De decaan in kwestie had op zijn bureau een volle A4-classeur liggen met kopies van mijn kranteninterviews. Hij had met fluo stiften alle quotes gemarkeerd, die volgens hem “niet pasten aan de UGent”. Waarom kon of wou hij niet echt zeggen, maar ze pasten niet aan de UGent. Tot zover dus de beweerde vrijheid van gedachten in de academische wereld. Ik heb dan ook onmiddellijk mijn ontslag ingediend aan de UGent.
Maar ook aan mijn alma mater de Vrije Universiteit Brussel heb ik meer dan de nodige tegenwind gekregen. Een vorige decaan heeft bijvoorbeeld geprobeerd om mijn mandaat te halveren omdat ik door mijn publiek optreden, “te weinig beschikbaar was voor de universiteit”. Tijdens de hoorzitting kreeg ik van een andere collega te horen: “wij zouden ook liever zoals u columns schrijven, maar daar hebben wij geen tijd voor”. Het heeft uiteindelijk geleid tot de tussenkomst van rector Caroline Pauwels om mij aan boord te houden. En uiteindelijk heeft deze hetze mij ook wel aan een psycholoog doen belanden omdat ik dit niet had verwacht en ook niet kon plaatsen.
Dus ja, wetenschapscommunicatie nogal gevoelig liggen in universitaire middens blijkbaar. Dat was 20 en 10 jaar geleden zo, en is vandaag de dag nog altijd zo.
U zal na mijn vorig betoog misschien denken dat ik een verzuurde 55+ er ben. Dat is absoluut niet het geval. Verre van. Wel als men mij als 18-jarige had gezegd, welke fantastische kansen en opportuniteiten ik allemaal zou krijgen, en wat ik allemaal zou mogen meemaken, maar ook af en toe te maken zou hebben met tegenwind en met mensen die mij wilden monddood maken, ik had het wellicht niet geloofd, maar ik zou er blind voor hebben getekend.
Dus aan de jongere generatie wetenschappers die zich afvragen of het allemaal wel moeite waard is, die wetenschapscommunicatie, kan ik enkel maar zeggen: Ja dat is het zeker!
Dus kom naar buiten met uw onderzoek en leg aan de mensen uit hoe jullie de wereld beter willen maken. Omarm initiatieven zoals de jaarprijzen van de KAVB, maar ook andere zaken zoals de @PhD-cup , de Universiteit van Vlaanderen en programma’s zoals "Weet ik Veel".
Dus laat jullie stem horen, maar wees niet zo naïef als ikzelf en blijf waakzaam voor de negatieve kantjes van de wetenschapscommunicatie.
Maar één ding kan ik wel beloven. Met de loopbaanprijs wetenschapscommunicatie van de KVAB in mijn achterzak, kan ik nu wat luider spreken en zal ik de grootste en felste pleitbezorger worden voor het opwaarderen van het belang van wetenschapscommunicatie in de academische loopbaan.
Hartelijke dank voor jullie aandacht en keep up the good work.